Start   │   Antológiák   │   Bibliográfia   │   Link  

 

A tantá


Autori

Venclović

Orfelin

Rajić


Osnovna literatura

Milorad Pavić:
Srpska književnost
baroknog doba

 

Milosevits Péter:

A szerb irodalom rövid története

 


Milosevits Péter:

A szerb irodalom története,

Budapest, 1998.

(vonatkozó fejezetek)

 

Deretić, Jovan:

Istorija srpske književnosti

 

Barok

Ima li baroka bez renesanse?

Evropski barok ima dva korena: duhovni i estetski. U duhovnom smislu barok nastaje u okvirima obnove religioznosti i klerikalizma, u estetskom smislu barokna umetnost nastaje iz krize renesanse odbacivanjem njenog ideala „ljudske mere” (up. manijerizam [manirizam] kao umetnički stil rušenja harmonije).
U srpskoj književnosti bez renesanse i njene krize barok nema domaće korene, te njegova recepcija ostaje površna i periferična.
Za razliku od srpske srednjovekovne književnosti koja je bila organski deo jedne velike evropske (vizantijske) paradigme, srpski barok je samo periferična pojava jedne takođe velike evropske paradigme, a usled toga – čudno ali logično – barok je i unutar srpske književnosti ostao periferičan: 1. javlja se u dijaspori, 2. pokazuje prelazne crte između epohe ispred i iza sebe (stare književnosti i prosvećenosti), 3. daje stvaraoce i dela čiji značaj ne prevazilazi lokalne horizonte.

Turska nestrpljivost

Da su Turci bili ljubazni sačekati malo u svom nadiranju, e da vidiš srpske renesanse!
Ali jok, njima se žurilo kao da im je krava stala na nogu: srušili su poslednji ostatak srpske države baš kada je u komšiluku, u dvoru Matije Korvina, buknula renesansa: Matiju proglašavaju za kralja 1458, a Smederevo pada 1459.
Matijaševa renesansa jamačno bi curnula i do nas. Jer beogradski i smederevski despoti Stefan Lazarević (do 1427) i Đurađ Branković (do 1456), pored povremenih priklanjanja turskoj sili, negovali su dobre odnose sa mađarskim dvorom.
Srpska despotovina pada upravo kada srednjoevropsku zonu počev od Poljske pa preko Češke i Ugarske do Hrvatskog i Crnogorskog primorja zapljuskuju talasi humanizma i renesanse.
Na srpska područja pod turskom vlašću ne prodiru ta duhovna i umetnička strujanja, pa se ne razvija evropska paradigma u nizu humanizam – renesansa – barok; ona se kod Južnih Slovena ostvaruje samo na Jadranskom primorju, u hrvatskoj (dubrovačkoj i dalmatinskoj) i crnogorskoj (bokokotorskoj) književnosti.

Bokokotorski barok kao deo primorskog modela

Model

Na Jadranskom primorju od Severne Dalmacije do Boke Kotorske u XVI i XVII veku razvio se jedan zaokružen književni model pod uticajem italijanske književnosti humanizma, renesanse i baroka. Tom modelu pripada stvaralaštvo književnika od Zadra, Šibenika, Splita, Hvara pa preko Dubrovnika do Perasta i Kotora. Nema posebne „dubrovačke” književnosti; ona je deo renesansne i barokne literature Jadranskog primorja, isto kao „splitska”, „hvarska”, itd.
Deo toga je i barokna književnost crnogorskog primorja. U Kotorskom zalivu nekoliko kilometara ispod Dubrovnika, u okvirima mediteranske kulture, u XVII veku javljaju se isti oni barokni žanrovi koji su tipični na celoj jadranskoj obali: religiozna poezija i barokni ep s istorijskom i religioznom tematikom.

Autori

Andrija Zmajević (1628–1694): pesnik iz Perasta i barski nadbiskup, napisao je ep Pjesma o boju 15. V 1654. u Perastu. Njemu se pripisuje i Oratorij o Kosovskoj bici, spevan u dvostruko (na kraju stiha i u cezuri) rimovanom dvanaestercu, tipičnom stihu hrvatske renesanse i baroka, a napisao je i poemu Slovinska dubrava o dubrovačkom zemljotresu 1667.
Ivan Krušala  (druga polovina XVII veka – 1735): peraški opat; takođe je spevao ep o peraškom boju. Ivo Bolica (XVII vek): kotorski sudija i poslanik u Mlecima, napisao je na talijanskom jeziku religiozni ep o sv. Trifunu, zaštitniku Kotora.
Vicko Bolica (kraj XVI – prva polovina XVII veka): napisao je religiozni ep Život blažene Ozane (1630) o Crnogorki koja je sišla iz planina u Kotor i osnovala ženski manastir uz crkvu sv. Pavla (devojka poreklom iz pravoslavnog sela postala katolička svetica).
Marko Balović (druga polovina XVII veka – početak XVIII veka): slikar i ilustrator, napisao je osmeračku religioznu pesmu s elementima oratorija; tema je muka Isusova (jedan prepis teksta nosi naslov Plač blažene gospe, 1784).

Ivan Antun Nenadić (1723–1784): doktorirao crkveno pravo u Italiji, bio sveštenik (župnik) u Dobroti, napisao je spev Šambek (1757; „šambek” je vrsta broda) i crkvenu dramu (pasiju) Prikazanje muke Jezusove, i dve zbirke duhovnih (religioznih) pesama.

Kontekst

Najpoznatiji humanisti (latinisti) na hrvatskom primorju su Juraj Šižgorić (1420–1509) i Marko Marulić(1450–1524)  a u dvoru kralja Matije Ivan Česmički to jest Janus Pannonius, 1434–1472), dok se u bokokotorskoj književnosti ističu humanisti (latinisti) Bernard Pima, Vicko Buća i Dominiko Buća, Trifun Bizanti (živeli su u XVI veku).
Prvi istaknuti predstavnik epa i religiozne poeme kod Južnih Slovena bio je splitski humanista (latinista) i renesansni pesnik Marko Marulić (1450–1524) sa svojim delima Judita i Historija od Suzane čiste, a najveći barokni stvaralac tih žanrova je dubrovački pesnik Ivan Gundulić (1589–1638) sa svojim epom Osman i poemom Suze sina razmetnoga.
Naziv za crkvene drame (pasije) u hrvatskom jeziku je „prikazanje”, čiji su autori najčešće nepoznati, ali među njima je i poznati dubrovački pesnik Mavro Vetranović (1482–1576).
Na jadranskom primorju je cvetala renesansna ljubavna lirika: petrarkistička poezija, čiji su istaknuti predstavnici dubrovački pesnici Džore Držić (1461–1501), Šiško (Šišmundo) Menčetić (1457–1527), dok se među bokokotorskim petrarkistima ističu Đorđe Bizanti, Ivan Bona (XVI vek) i naročito Ljudevit Paskvalić (1500–1551) koji je pisao pesme na italijanskom i latinskom jeziku)
Glavni predstavnik renesansne drame (komedije i pastorale) bio je Dubrovčanin Marin Držić (1508?–1576).


Srpski barok u severnoj dijaspori

U zapadnoevropskim zemljama ideološku pozadinu baroka daje katolička obnova nakon reformacije: grandiozna i pompezna barokna umetnost služi vraćanju ugleda katoličke crkve i religioznosti koje su tokom renesanse izgubile svoj nekadašnji monopol.
U srpskoj severnoj dijaspori, u manjinskoj poziciji među drugim veroispovestima i usred upornih pokušaja unijaćenja (verskog ujedinjenja i utapanja), srpska pravoslavna crkva takođe smatra svojim zadatkom odbranu i svojevrsnu obnovu u vidu učvršćivanja i čuvanja svojih pozicija.
U toj situaciji asketska skrušenost pravoslavnog isihazma ne izgleda svrsishodnom taktikom, te srpska crkva u severnoj dijaspori preuzima sredstva i manire svoje nove sredine: podižu se pompezne barokne crkve i eparhijske rezidencije, u patrijarhovom dvoru za vreme ručka svira orkestar, vladike se portretišu u ulju, uglednicima se pišu pohvalne pesme (prigodne ode).
Svojom pompom srpski barok na severu pokušava da spase i sačuva nekadašnji ugled (i izgled) stare srpske visoke kulture svoje nacionalne crkve i aristokratije; neće biti slučajno što se običaj kulturno-prosvetne manifestacije svetosavskog kulta izgradio u dijaspori, a ne na matičnom prostoru.

Kontekst i uticaji

Uticaj okruženja na srpsku umetnost u severnoj dijaspori naročito je upadljiv u crkvenoj arhitekturi: pravoslavni hramovi se grade u stilu bečkog baroka (onako kako umeju da grade nemački – austrijski – majstori XVIII veka).
Književni procesi su složeniji. Srpska književnost nije bila pripremljena da usvoji kompletni model razvijene barokne literature (recimo talijanske), a nije ni došla odmah u dodir sa zapadnoevropskim formama, nego je pala pod upliv ruske – reformatorske i didaktične – crkvene književnosti, koja je imala barokne crte .
U stoletnom periodu od Velike seobe (1690) do javljanja racionalizma Dositeja Obradovića (glavna dela od 1780-ih), srpska književnost poprima izvesna obeležja baroka, no čuva i tragove svoje starine (srednjovekovnu tradiciju) . A pošto se književnost stranog okruženja kreće bržim tempom od srpskog, naša barokna književnost anticipira i elemente takvih strujanja koji pripadaju već sledećoj etapi (literaturi prosvećenosti i klasicizma).

Sekularizacija (emancipacija) književnosti

Rađanje građanske literature u severnoj dijaspori

Puštanje korena u tuđini

Posle Velike seobe (1690) prva generacija preseljenika živi u iščekivanju skorog povratka u napušteni zavičaj, ali pošto Karlovačkim mirom (1699) između Turske i Austrije (i Ugarske) nastaje trajna granica iznad Beograda, u severnom rasejanju prevladava svest o trajnom ostajanju u tuđini. Crkve brvnare se zamenjuju baroknim hramovima od tvrdog materijala (građenje počinje, izgleda kampanjski, 1740-ih godina na celom području severne dijaspore; u selima se podižu skromnije, u gradovima impozantne crkve, up. pravoslavne hramove u Sremskim Karlovcima, Segedinu, Baji, Mohaču, Sentandreji, Pešti), stvaraju se uslovi i okviri kompletnog života u rasejanju.

Recepcija novog civilizacijskog modela

Preseljenici nisu uspeli da se izbore za odvojen region, nego su se nastanili raštrkani u malim enklavama kako ih je stihija bežanije ostavila duž Dunava i dalje od njega. „Rasejanost u rasejanju” imala je presudnu ulogu. Pošto nisu živeli zatvoreni u geto, Srbi su dolazili u dinamičan kontakt sa tuđom sredinom (naročito u gradovima) i primali su od nje snažne uticaje . Ali s druge strane, zbog jezičke i veroispovedne razlike, preseljenici čuvaju svoj identitet i svoje tradicije, između ostalih i književne. Time se mogu objasniti izvesne – na prvi pogled čudne – protivrečnosti u stvaralaštvu nekih pisaca toga razdoblja, na primer dualizam duboke religioznosti i smelih prosvetiteljskih ideja Zaharija Orfelina.
U novoj sredini formira se srpsko građanstvo slično onome s kojim živi u dodiru, dakle tipično srednjoevropsko građanstvo poput mađarskog i austrijskog, formiranog po uzoru na zapadne modele (Ugarska i Austrija su periferije Zapadne Evrope). To je ona sredina u kojoj se rađaju ekonomski uslovi i duhovni okviri nove srpske kulture, razvija se trgovačka klasa i inteligencija, stasaju učeni ljudi raznih profesija, lekari, nastavnici, advokati, naučnici i umetnici: slikari, muzičari, književnici.
Tako počinje sekularizacija (emancipacija) srpske književnosti, njeno odvajanje od crkve. Umesto kaluđera, arhiepiskopa i vladara, književna dela pišu pretežno civili, kao što će i tematika prestati da bude dominantno religiozna i metafizička. Ali među piscima i nadalje ima sveštenih lica i visokih crkvenih funkcionera, a civilni književnici često žive egzistencijalno vezani za crkvu (rade kao pisari u mitropolijskim i episkopskim kancelarijama) ili dolaze iz manastirskih škola. Ništa se ne menja preko noći, preporod traje decenijama, boje i nijanse pretapaju se polako, ali globalna slika srpske književnosti do kraja XVIII veka biće potpuno izmenjena. Preseljavanje na sever dovešće do menjanja paradigme – do prelaza iz vizantijskog kruga u zapadnoevropski, ali to se ne odigrava namah i ne manifestuje se u čistim formama.

Jezik i poetika
Jezička situacija – uvoz ruskoslovenskog i rađanje slavenosrpskog

Pisari sentandrejskog skriptorija (od 1690) nisu stizali da prepišu dovoljnu količinu knjiga za potrebe u severnom rasejanju. Tako dolazi do uvoza bogoslovnih knjiga i udžbenika iz Rusije (i Ukrajine), a sa knjigama stižu i učitelji.

Rusi šalju i donose knjige pisane na ruskoslovenskom jeziku (ruskoj verziji staroslovenskog).
Srpska crkva tokom 1700-ih godina prihvata ruskoslovenski jezik za liturgiju (taktički potez u odbrani protiv katoličkih pokušaja unijaćenja)
Ruskoslovenski se – ozvaničen u srpskoj crkvi – uvlači i u školsku nastavu, dakle u obrazovanje srpske inteligencije, a preko toga ulazi i u spisateljsku praksu književnika u severnoj dijaspori.
Nastaje diglosija i triglosija: piše se na srpskoslovenskom, ruskoslovenskom i narodnom jeziku, a od njihove mešavine nastaje hibrid – slavenosrpski jezik.

Poetska situacija – preuzimanje silabičkih (slogovnih) stihova

U srpskom pesništvu javljaju se stihovi karakteristični za rusku i ukrajinsku baroknu književnosti („pravoslavni barok”), najviše poljski trinaesterac.
Na uticaj rokajne poezije (rokoko), pre svega u vidu pevane pesme („kant”), javljaju se strofe sa stihovima različite dužine, u zavisnosti od melodije.
U lirskoj poeziji dolazi do izražaja individualnost, najviše u obliku pesnikovog autobiografskog iskaza.

Žanrovi

Poezija, proza, drama
Kao novost javljaju se:

 – barokni ep (istorijski i religiozni spev),
– barokno besedništvo,
– školska drama.

Kao starina čuvaju se:

– religiozna poezija,
– istoriografska dela kao izraz jake istorijske i nacionalne svesti, koja je kontinuirano prisutna počev od srednjovekovnih žitija, letopisa, hronika. Sada se ta tradicija povezuje s baroknim kultom istorije. Nasuprot renesansnom idealu „ljudske mere” (homo mensura), barokni čovek je zagledan u velike dimenzije: u misteriju beskraja i golemost istorije. Jedan od plodova kulta istorije bio je barokni ep: grandiozne teme u grandioznoj formi (Taso, Milton, braća Zrinski, Gundulić). Ep i istoriografija kao dva oblika intenzivne istorijske svesti javljaju se katkad kod istog pisca (na primer kod Jovana Rajića.)